فوق خانواده فيلاروئيده آ

اين كرم ها دراز و نسبتا نازك هستند. دهان آنها معمولا كوچك است و اطراف آن را لب ها احاطه نكرده اند. محوطه دهاني و حلق هم وجود ندارد. مري از دو بخش قدامي ماهيچه اي و خلفي غده اي تشكيل شده است. معمولا كرم نر خيلي از كرم ماده كوچكتر است اسپيكول هايش نامساوي و نامتشابه هستند. منفذ تناسلي ماده نزديك انتهاي قدامي قرار دارد. ماده زنده زا است و نوزاد كاملا رشد كرده اي مي گذارد كه به آن ميكروفيلر مي گويند. محل زندگي كرمهاي بالغ محوطه هاي بدن، خون، رگ لنفاوي و يا بافتهاي همبند ميزبان است . خانواده هاي مهم از نظر دامپزشكي و پزشكي عبارتند از : فيلاري ايده، ستاري ايده  و انكوسرسيده

خانواده : فيلاري ايده

در سر كرم بالغ حلقه كتيني دور دهاني و ساير ساختمان هاي مشابه وجود ندارد جنس هاي مهم آن عبارتند از : ديروفيلاريا، مانسونلا، بروگيا، شرريا، پارافيلاريا، اورنيتوفيلاريا، بال فيلاريا، الئوفورا، سوئيفيلاريا و ورديكمانسيا.

جنس ديروفيلاريا

ديروفيلاريا ايمي تيس

به كرم قلب مشهور است. طول نر 18-12 سانتي متر است. انتهاي خلفي آن پيچ خورده و باله هاي دمي كوچك دارد . در اين قسمت 6-4 و معمولا 5 زوج زائده بيضي شكل ديده ميشود. از اين تعداد يك زوج در عقب كلوآك ، دو زوج زائده انگشت مانند در اطراف و عقب كلوآك و 3-4 زوج زائده كوچك مخروطي نزديك انتهاي دم قرار دارد. اسپيكول ها نامساوي ، اسپيكول چپ به طول 375-324 ميكرون و نوك تيز و اسپيكول راست به طول 229-190 ميكرون و انتهايش گرد است.
طول ماده 25-30 سانتيمتر است. منفذ تناسلي بلافاصله بعد از مري قرار گرفته است ماده تخم حاوي نوزاد ميگذارد ولي نوزاد از رحم كرم ماده خارج مي شود نوزاد با ميكروفيلر آن در تمام شبانه روز در خون ديده مي شود، ولي ظاهرا نوعي تناوب ظهور هم دارد كه برحسب كشورهاي مختلف متفاوت است، مثلا در امريكاي شمالي حداقل و حداكثر ميكروفيلر در خون به ترتيب در ساعت 11 صبح و 30/16 دقيقه بعد اظهر گزارش شده است. در بررسي بر روي سويه چيني ديروفيلاريا ايمي تيس زمان ظهور حداقل و حداكثر ميكروفيلر در خون وجود دارد و در تشخيص مورد استفاده قرار مي گيرد ، در حالي كه در استراليا تناوب داري اهميت ندارد .

محل ميزبانها و پراكندگي جغرافيايي انگل

محل استقرار انگل ، سيستم قلبي رگي است. كرم هاي بالغ در بطن راست قلب سرخرگ ششي وريد اجوف خلفي زندگي مي كنند. كرم ديگري به نام آنژيوسترونژيلوس وازوزوم در قلب راست و سرخرگ ششي زندگي ميكند كه نادر بوده از ديفروفيلاريا ايمي تيس كوچكتر است ( نر 18-14 ميلي متر ماده 25-18 ميلي متر) .
ميزبان هاي اصلي ديروفيلاريا ايمي تيس سگ، گرگ، روباه، شير، ببر، پلنگ، سمور، موش آبي ، خرس و گربه است. شيوع آلودگي در نواحي استوايي و تحت استوايي بيشتر است، اگرچه از گوشتخواران اهلي و وحشي از قاره امريكا، استراليا، آسيا و اروپا هم گزارش شده است.
انسان هم ممكن است مبتلا به ديروفيلاريا ايمي تيس شود ولي ميزبان مناسبي براي انگل نيست محل استقرار انگل عمدتا سرخرگ ششي است ، تاكنون 90 مورد ابتلاي انسان از ايالات متحده و 10 مورد خارج از ايالات متحده گزارش شده است. اكثريت مطلق اين موارد با ايجاد ندول ريوي همراه بوده اند اگرچه در 4 مورد كرم بالغ در قلب و رگهاي بزرگ انسان ديده شده است.

وضع آلودگي در ايران

الف: گوشتخواران اهلي

اولين بار كرم بالغ و ميكروفيلر ديروفيلاريا ايمي تيس در سگي كه از امريكا به ايران آورده شده بود ديده شد. در بررسي هاي بعدي براساس كالبدگشايي، 4 درصد سگهاي شهسوار مبتلا به اين انگل بودند. در دو بررسي مشكين شهر، ميكروفيلر ديروفيلاريا ايمي تيس در خون 7/26 درصد و 6/34 درصد سگهاي ولگرد اين شهرستان ديده شد. 5/9 درصد سگهاي ولگرد شيراز بر اساس مشاهده ميكروفيلر در خون آلوده تشخيص داده شدند. در كليه گزارشهايي كه وجود آلودگي بر اساس مشاهده ميكروفيلر در خون اعلام شده است به علت شباهت زياد بين ميكروفيلر ديروفيلاريا ايمي تيس و دپتالونما ركونديتوم و ديروفيلاريا روپنس چنانچه در گزارشهاي مربوط اين شباهت مورد توجه قرار نگرفته باشد. نمي توان درصد آلودگي اعلام شده را معرف آلودگي به ديروفيلاريا ايمي تيس دانست. در مطالعه اپيدميولوژي آلودگي سگهاي گله شهرستان تبريز با آزمايش خون 357 قلاده سگ روستايي و شهري در 48 قلاده ميكروفيلر ديده شد. با توجه به مشخصات دقيق ميكروفيلر هاي مشابه 30 قلاده از سگ ها مبتلا به ديروفيلاريا ايمي تيس و 17 قلاده مبتلا به دپتالونماركونديتوم و يك قلاده مبتلا به هر دو فيلر بود. در بررسي فيلاريوز سگهاي گله اطراف تهران 4/1 سگ ها آلوده به ديروفيلاريا ايمي تيس بودند. ضمنا يك مورد آْلودگي كرم قلب از گربه هاي تبريز گزارش شده است.

انسان

در يك گزارش موردي كرم 6 سانتي متري خارج شده از هيدروسل كودك 5 ساله در بندرعباس، ديروفيلاريا ايمي تيس تشخيص داده شد. در بررسي ديگري با مشاهده ضايعات سكه اي شكل در كليشه راديوگرافي ريه دو بيمار در مركز مبارزه با سل مشكين شهر، احتمال ابتلاي اين افراد به ديروفيلاريا ايمي تيس داده شده است. ضمنا يك مورد ديروفيلاريازيس چشمي در بيمار 20 ساله اي ديده شد كه با وجود ندولي به ابعاد 3*4 ميلي متر در عضله لترال ركتوس چشم مشخص گرديد كه همراه با خارش و آبريزش از چشم بود. انگل با توجه به برجستگي هاي كوتيكول و هسته هاي مشخص در طناب هاي جانبي تشخيص داده شد.

سير تكاملي

كرمهاي بالغ در سرخرگهاي ششي انتهايي زندگي مي كنند و با افزايش سن به طرف سرخرگ هاي ششي اصلي مي آيند و ميكروفيلر خود را مستقيما در خون مي گذارند. همانطور كه گفته شد بر حسب كشورهاي مختلف ممكن است تناوب ظهور ميكروفيلر در ايام شبانه روز در خون اهميت نسبي داشته باشد آلودگي تناوب فصلي هم دارد و در تابستان تعداد ميكروفيلر در خون زيادتر است. ميزبانهاي واسط هميشه پشه هاي جنس ائدس، كولكس، آنوفلس، آرميجرز، ميزورنكوس و تنورنكوس هستند.
پس از تغذيه پشه از خون، ميكروفيلر عفونت زا در 14-21 روز و در آب و هواي سرد در مدتي طولاني تر در بدن پشه به وجود مي آيد نوزاد عفونت زاي موجود در لابيوم پشه 800-900 ميكرون طول دارد. پشه ضمن تغذيه ، ميكروفيلرها را از طريق پوست به سگ تلقيح ميكند. پس از آلوده شدن سگ ، نوزاد مرحله سوم نزديك محل گزش به بافت همبند رفته و پس از يك پوست اندازي در حدود 10 روز پس از آلودگي به نوزاد مرحله چهارم به طول 3/1 ميلي متر تبديل ميشود . نوزاد به مهاجرت ادامه داده در بافت همبند و بافتها رشد ميكند و 70-80 روز بعد از آلودگي پس از يك پوست اندازي ديگر به نوزاد مرحله پنجم تبديل ميشود و 90-85 روز بعد از آلودگي از راه سيستم سياهرگي اطرافي به سرخرگهاي ششي ميرسد. طول آن در اين زمان بين 3-5 سانتي متر است. ميكروفيلر حدود 6 ماه پس از آلودگي در رحم كرم ماده به وجود آمده و بلافاصله وارد خون ميشود. ميكروفيلر تا 6 ماه و گاهي بيشتر در خون زنده ميماند و ممكن است از طريق جفت وارد گردش خون جنين شود ولي به زودي از بين ميرود. آلودگي مخفي ديروفيلاريا اهميت زيادي دارد. در اين حالت كليه كرمهاي موجود از يك جنس هستند و علي رغم وجود آلودگي ، ميكروفيلر در خون وجود ندارد.
در خون 51 درصد از سگهاي مبتلا به ديروفيلاريا ايمي تيس ، ميكروفيلر وجود ندارد كه يكي از دلايل مهم آن يك جنس بودن كليه كرمهاي موجود بود. در بررسي ديگري علت 71 درصد آلودگي مخفي به ديروفيلاريا ايمي تيس يك جنس بودن كرم ها بود دليل آن هنوز روشن نيست. به علاوه ممكن است تاثير ايمني تجويز داروهاي ضد ميكروفيلر نيز باعث آلودگي مخفي شود.

آسيب شناسي و بيماريزايي

اين كرمها ابتدا در شاخه هاي سرخرگهاي ششي به طرف سرخرگهاي لب هاي خلفي ريه به سر مي برند و ضايعات نيز از همين جا شروع ميشود. اولين ضايعه ، تورم جدار داخلي عروق است كه در سرخرگ لپي خلفي راست شايعتر است، ولي در سرخرگ ششي اصلي هم وجود دارد. در سرخرگهاي خيلي كوچك كه كرم بالغ نمي تواند مستقر شود ممكن است فيبروز انسدادي هم ديده شود. ضايعات تكثير شونده رگ، كانونهاي بسيار خوبي براي تشكيل آمبولي هاي كوچك است. خونريزي يكي از مهمترين ضايعات ريوي است و بعد از ضايعه جدار رگ قرار دارد. انفاركتوس ناشي از آمبولي كوچك و كرمهاي مرده در بيماري كرم قلب نادر است واكنش هاي آماسي و ايمني سيستم رگي ريه و بافت هاي اطراف موجب افزايش فشار خون ريوي و تغييراتي در پارانشيم ريه از جمله هموسيدوز، فيبروز و تكثير اپي تليوم آلوئولي مي شود. عامل اصلي بروز مهمترين نشانه ها در بيماري كرم قلب همين تغييرات هستند. كرم بالغ ، جز در مواردي كه تعدادش زياد است و يا در سندرم اجوف اهميت چنداني ندارد.

نشانه هاي كلينيكي

شدت نشانه هاي درمانگاهي بيماري كرم قلب با ميزان ابتلاي سگ ها در يك منطقه دوره آلودگي و نسبت تعداد كرم ها به اندازه سگ بستگي دارد. در صورتي كه ميزان ابتلا در ناحيه كم باشد آلودگي با ديروفيلاريا ايمي تيس بدون نشانه است.
مهمترين نشانه هاي درمانگاهي بيماري كرم قلب، سرفه خشك ، تنگي نفس و عدم تحمل ورزش و تمرينات بدني است. واكنش آماسي ناشي از ترمبو-آمبولي ، كرمهاي مرده يا در حال مرگ بالغ و ميكروفيلر ها به پارانشيم ريه آسيب وارد ميكند و سرفه و تنگي نفس توليد ميكند. وجود ديروفيلاريا ايمي تيس در سرخرگهاي ششي نفوذ پذيري رگها را افزايش داده و ادم ريوي به وجود مي آيد كه بر وخامت علايم درمانگاهي مي افزايد. در اثر نرسيدن اكسيژن كافي به خون حيوان قادر به ورزش كردن نيست، علاوه بر آن ضايعات وارده به سيستم رگي ريه حيوان را در برابر كار اضافي ناتوان مي سازد.
در مناطقي كه ميزان ابتلا به كرم قلب زياد است ممكن است در سگهايي كه شديد آلوده هستند سندروم اجوف ديده شود. نشانه هاي مشخص اين سندرم ضعف شديد، بي اشتهايي و تنگي نفس بدون سابقه قبلي ابتلا به كرم قلب است. بعضي از سگها كولاپس ميكنند و به حال خميده باقي ميمانند. غالبا هموگلوبينوري، هموگلوبينمي، بيلي روبينوري و كمخوني هم وجود دارد. بر خلاف سگهايي كه نشانه هاي متداول قلبي ريوي دارند، در 87 درصد آنها هنگام گوش دادن صداهاي قلب ، مورمور در تعدادي از آنها آريتمي وجود دارد. استثنائا ممكن است كرم قلب علاوه بر قلب و سرخرگهاي ريوي در ساير نواحي بدن مانند سرخرگهاي اطرافي ، شكمچه ، مغز، نخاع شوكي ، چشم و پوست هم وجود داشته باشد. كرمهاي بالغ و نوزاد مهاجر و سرگردان ممكن است عامل ترمبوآمبولي و شريان ران باشند. عبور ميكروفيلر از پوست ممكن است تورم پوست توام با خارش و تاول ايجاد كنند.

گردآوری : دکتر رضایی (کلینیک دامپزشکی چیتا_دکتر بابک)
منبع: کتاب مرجع انگل شناسی دکتر علی اسلامی