خانواده : اسكاريديده

كرم هاي بزرگي هستند. جنس هاي مهم اين خانواده عبارتند از پارا اسكاريس، اسكاريس،توكسوكاريس و توكسوكارا.

جنس توكساسكاريس

مري فاقد شكمچه حباب ماهيچه اي خلفي است . انتهاي قدامي كرم به سمت پشت خميده است دو باله راسي بزرگ دارد كه در تمام طول خود با فاصله يكنواخت با لبه بدن امتداد مي يابد و از اين جهت شبيه توكسو كارا كنيس است و به طور كلي وجود اين باله در اين جنس و توكسوكارا چون به كرم منظره پيكان ميدهد گاهي آنها را كرمهاي پيكاني يا كرمهاي سر پيكاني سگ و گربه هم مي گويند

توكساسكاريس لئونينا

طول نر تا 7 سانتي متر  مي رسد . دم ساده اي دارد و اسپيكول هايش 7/0 -15/0 ميلي متر طول دارند. با چشم غير مسلح نمي توان آن را از توكسوكارا كنيس تشخيص داد. ولي در بررسي ميكروسكوپي با توجه به عدم وجود زائيده انگشت مانند در انتهاي خلفي كرم نر توكسوسكاريس لئونينا ميتوان آن را از توكسوكارا كنيس تشخيص داد.
طول ماده تا 10 سانتي متر مي رسد تخم هايش كمي بيضي و جدار خارجي آن صاف است. ابعاد آنها 75-85 ميكرون است.

محل ، ميزبان و پراكندگي جغرافيايي انگل

در روده باريك سگ ،گربه ،گرگ ،روباه و ساير گوشتخواران وحشي زندگي مي كند و از اكثر كشورها گزارش شده است.

جنس: توكسوكارا

در اين جنس بر خلاف توكساسكاريس در قاعده مري شكمچه خلفي دانه دار وجود دارد ولي ديدن آن مشكل است. قطعات بين لبي و روده كور موجود نيست. گونه هاي مختلف و هم آن توكسوكارا كنيس، توكسوكارا كتي و توكسوكاراويتولوروم مي باشند.

توكسوكارا كنيس

از توكسو كاريس لئونينا بزرگتر است . انتهاي قدامي آن به طرف سطح شكمي خميده است. باله راسي آن بزرگ و يكنواخت و شبيه توكسوسكاريس لئونينا است. طول نر تا 10 سانتي متر مي رسد. باله دمي دارد و در انتهاي كرم نر يك زائده انگشت مانند موجود است. اسپيكول ها 75/0-95/0 ميلي متر طول دارند.
طول ماده تا 18 سانتي متر مي رسد. اندامهاي تناسلي ماده از قسمت قدامي و خلفي بدن امتداد داشته و هر دو قسمت به مهبل ختم مي شوند. تخم ها شبه كروي با جداره چاله دار به ابعداد 90 در 75 ميكرون مي باشد.

محل ، ميزبان ها و پراكندگي جغرافيايي انگل

در روده باريك سگ ،گرگ، و روباه زندگي مي كند .اين انگل در حيوانات جوان فراوانتر است و از كليه كشورهاي جوان گزارش شده است. معمولا ميزان آلودگي در سگهاي نر زيادتر از ماده هاست. تاكنون 17 مورد آلودگي انسان به بالغ توكسوكارا كنيس گزارش شده است.

وضع آلودگي در ايران

در بررسي آلودگي كرمي سگهاي ولگرد تهران و سگهاي ولگرد اطراف شهسوار به ترتيب 33.6 درصد  34.7  درصد آنها مبتلا به اين كرم بودند. از سگهاي خانگي آزمايش شده 19.2 درصد آنها و از سگهاي گله اطراف تهران 33 درصد مبتلا به توكسوكارا كنيس بودند. ضمنا براساس آزمايش مدفوع در 43.33 درصد سگهاي گله ايران نيز اين نماتد ديده شد. ضمنا از 1.9 درصد گربه هاي اهلي اطراف تهران نيز توكسوكارا كنيس گزارش شده است.درباره وجود توكسوكارا كنيس در گربه به علت شباهت موجود ميان آن و توكساسكاريس لئونينا بايد مطالعات دقيق تري صورت گيرد.

سير تكاملي

كرم بالغ در روده باريك زندگي مي كند و احتمالا از مواد غذايي و ريزش ياخته هاي اپيتليال تغذيه مي كند. مدركي دال بر تغذيه اين كرم از خون و يا ياخته هاي زنده موجود نيست. كرم ماده روزانه تعداد زيادي تخم مي گذارد. در شرايط مطلوب در عرض 9-15 روز نوزاد مرحله دوم داخل آن به وجود مي آيد. تخم ها در كمتر از 12 درجه سانتي گراد رشد نمي كنند و در 37 درجه سانتي گراد قبل از رسيدن به مرحله عفونت زايي از بين خواهد رفت سير تكاملي انگل پيچيده است و بر حسب سن ،جنس و آلودگي قبل حيوان به روش هاي زير انجام مي گيرد.
مهاجرت ريوي توله سگ هاي چند هفته تا كمتر از سه ماه با خوردن تخم هاي كاملا رشد كرده حاوي نوزاد مرحله دوم به انگل مبتلا مي شنود. نوزاد در روده كوچك از تخم خارج شده در جدار روده نفوذ مي كند و از راه گردش خون وريد باب به كبد و از آنجا به قلب و ريه مي رسد 3-5 روز پس از آلودگي مي توان حداكثر نوزاد ها را در ريه پيدا كرد در توله سگها نوزاد رشد كرده و احتمالا قبل از پاره كردن حبابچه هاي ريوي يك پوست اندازي ديگر مي كند . از ناي بالا آمده و در عرض 10 روز به حلق مي رسد . از آنجا وارد روده شده و 30-35 روز بعد از آلودگي تخم در مدفوع ظاهر مي شود.
آلودگي از راه جنين با افزايش سن سگ مسير مهاجرت توكسوكارا كنيس تغيير مي كند . ظاهرا اين تغيير در ماده ها بيش از نرهاست . نوزاد مهاجرت ريوي را كامل نم يكند بلكه از طريق گردش خون به اندام هاي مختلف مي رود و كيسه دار مي شود در نتيجه در مقايسه با سگهاي جوان تعداد كمتري از سگهاي بالغ مبتلا به كرم بالغ هستند. ولي ميزان آلودگي سگهاي نر بيش از ماده هاست. بنابراين مي توان نتيجه گرفت كه مكانيسم انحراف نوزاد ها از مسير مهاجرت عادي در نر ها كمتر از ماده ها توسعه يافته است. هنوز مشخص نشده است كه آيا مكانيسم انحراف مسير مهاجرت مبناي ايمني زايي دارد و يا صرفا با افزايش سن در ارتباط است.
نوزاد هاي موجود در بافتها مخزن فعالي براي آلوده كردن توله سگها هستند محل دقيق اين مخزن مشخص نشده است. زيرا نوزاد هاي كيسه داري كه در مقاطع بافتهاي مختلف ديده مي شوند مرده هستند ممكن است اين نوزاد ها در مغز بافتي كه در برابر تهاجم ايمني مقاوم است جمع شوند اگرچه جز تمايل نوزاد به تجمع در مغز موش آزمايشگاهي شواهد مختصري براي تاييد اين فرضيه وجود دارد.
تمام نوزاد هاي خفته يا حداقل تعداد از آنها در آخرين ثلث دوره زندگي جنيني فعال شده از راه جفت وارد كبد جنين مي شوند و مجددا به حال خفته در مي آيند بنابراين توله سگ ها در حين تولد آلوده هستند .در هفته اول تولد آلوده هستند. در هفته اول تولد نوزاد مرحله سوم در ريه است .پوست اندازي براي رسيدن به مرحله چهارم نوزادي در ريه و يا معده در همين زمان انجام مي گيرد. در پايان هفته دوم نوزاد آخرين پوست اندازي را كرده به نوزاد مرحله پنجم كه 5-7 ميلي متر طول دارد تبديل مي شود. رشد سريع است و ممكن است در پايان هفته سوم كرم بالغ شده تخم گزاري نمايد ولي ممكن است عده اي از كرم ها تا 40 روزگي هم بالغ نشوند مدت زمان زنده ماندن نوزاد ها در بافت ها براي آلوده كردن نسل هاي بعدي اهميت دارد. پس از آلودگي اوليه و بدون آنكه سگ ماده با تخم توكسوكارا كنيس در ارتباط باشد تا 600 روز بعد قادر به آلوده كردن جنين است اگرچه در شرايط طبيعي سگهاي ماده در دوران شيردادن و در تماس با توله سگي كه از راه جنين آلوده شده است مجددا به انگل مبتلا مي شوند. مكانيسم فعال شده و مهاجرت كردن نوزاد ها براي آلوده كردن جنين در دوره آبستني روشن نيست ولي ممكن است مبناي هرموني داشته باشد.
آلودگي از راه شير. ممكن است عده اي از نوزاد ها با كستروم در سه هفته اول دوران شيرخواري وارد روده توله سگ ها شده بدون مهاجرت مستقيما در روده به كرم بالغ تبديل شود ولي اين راه آلودگي اهميت چنداني ندارد.
منبع آلودگي سگ هاي ماده امكان آلوده شدن سگهاي ماده با خوردن تخم هاي موجود در محيط اطرف كه علي الاصول بايد شديدا آلوده باشد زياد است. بسترهاي توله هايي كه از راه جنين آلوده شده اند تعداد زيادي تخم در محل نگهداري سگ پراكنده خواهد كرد. با خوردن اين تخم ها تعداد زيادي نوزاد در بافتهاي سگ ماده ذخيره خواهد شد. ممكن است بر حسب اتفاق تعدادي از اين نوزادها بالغ شده در سگ ماده آلودگي به كرم بالغ را به وجود آورند. اگرچه دانشمندان بر اين عقيده اند كه قبل از زايمان مقاومت حيوان كاهش مي يابد. و ممكن است در اين دوره تعدادي از نوزادهاي بالغ شوند شايد به همين دليل است كه سگهاي ماده در اواخر دوره شيردادن آلوده به كرم بالغ هستند . به هر صورت مدت زندگي كرمهاي بالغ در اين دوره كوتاه است و بيش از چند هفته نمي باشد.
بلع نوزاد ها توسط سگ هاي ماده توله هاي تازه متولد شده ار مادران آلوده حاوي تعدادي نوزاد هستند. تمام اين نوزاد ها نمي توانند در روده بالغ شوند عده اي از آنها با مدفوع خارج مي شوند سگهاي ماده عادت دارند مدفوع توله خود را مي خورند . نوزاد هاي موجود مدفوع قبلا در توله سگ تازه متولد شده مهاجرت ريوي كرده اند و فقط در روده سگ ماده بالغ مي شوند. ايمني سگ ماده با جلوگيري كردن از مهاجرت ريوي تظاهر مي كند ولي وقتي نوزاد به هر ترتيب اين سد را پشت سر گذارده باشد ميتواند در سگ ماده ايمن به مرحله بلوغ برسد.

ميزبان حامل.

ميزبان اصلي تمام تخم هاي موجود را نمي خورد تعدادي از آنها توسط بي مهرگان، پرندگان، پستانداران كوچك و يا انسان خورده مي شود اطلاعات موجود درباره سرنوشت نوزادهاي خارج شده از اين تخم ها بر اساس آلودگي تجربي موش ها استوار است. نوزاد ها به تدريج از ساير بافتها ناپديد مي شوند همه آنها در مغز اجتماع كرده و زنده مي مانند. اين نوزادها در صورتي كه ميزبان حامل توسط ميزبان نهايي خورده شود بالغ مي شوند ولي هنوز نياز به مهاجرت يا عدم مهاجرت ريوي براي بالغ شدن آنها روشن نشده است . مدت زمان لازم براي بلوغ 4-5 هفته است. سگهاي اهلي كمتر شكارچي هستند ولي ممكن است از لاشه حيوانات ديگر تغذيه كنند و به طور كلي به نظر نمي رسد ميزبانهاي حامل در اشاعه توكسوكاريوزيس سگ نقش مهمي داشته باشد.

آلودگي سگ هاي نر.

سگهاي نر بالغ با خوردن تخم كرم به فرم بالغ انگل مبتلا مي شوند اگرچه ممكن است تعدادي از آنها با خوردن ميزبان هاي حامل آلوده شده باشند. شكي نيست كه مقاومت سني سگهاي نر در برابر توكسوكاراكنيس كمتر ار سگ هاي ماده است. عقيده عمومي بر آن است سگهاي بالغ نقش ناچيزي در آلودگي محيطي دارند ولي مطالعات فوق و بررسي هاي انجام گرفته نشان ميدهد كه سگهاي نر مي توانند شهرها را با تعداد زيادي تخم آلوده كنند.

توكسوكاراكتي

بالهاي راسي مانند توكسوكارا كنيس يكنواخت امتداد نمي يابد و انتهاي خلفي آنها پهن تر از قسمت قدامي است و به سر منظره سرنيزه مي دهد. ضمنا مخطط هم مي باشد. نر 3-6 سانتي متر طول و اسپيكول هاي آن 63/1-08/2 ميلي متر طول دارد طول ماده 10-4 سانتي متر است . جدار خارجي تخم ها مانند توكسوكارا كنيس چاله دار است و 65-75 ميكرون قطر دارد.

محل ، ميزبان و پراكندگي جغرافيايي انگل

در روده باريك گربه و گربه سانان وحشي زندگي مي كند و داراي پراكندگي جهاني است.

وضع آلودگي در ايران

اين آسكاريس از 43/31 درصد و 22 درصد گربه هاي تهران و 5/62 درصد گربه هاي وحشي شهسوار گزارش شده است ضمنا از يك پوني هم يك كرم نر توكسوكارا كتي جدا گرديد.

سير تكاملي

مهاجرت نايي – ماده تعداد زيادي تخم ميگذارد در محيط خارج داخل تخم ها نوزاد مرحله دوم(L2) تشكيل مي شود سه روز پس از بلع تخم هاي حاوي نوزاد مرحله دوم نوزاد ها از تخم خارج و وارد جدار معده مي شوند و 5 روز پس از آلودگي خود را به كبد و ريه مي رسانند. نوزاد ها پس از مهاجرت در ناي وارد حلق مي شوند ممكن است 10-21 روز پس از آلودگي نوزاد مرحله دوم به معده رسيده و به نوزاد مرحله سوم تبديل مي شود. نوزاد مرحله چهارم عمدتا در محتويات معده، جدار روده و محتويات روده قابل جستجو است.
آلودگي از راه شير- بچه گربه ها به طور كلي تجربي و طبيعي در دوران شيرخوارگي آلوده مي شوند. در آلودگي تجربي در سراسر دوره شيردادن نوزاد ها در شير وجود دارند اين نوزادها يا مدت زمان كوتاهي پس از آلودگي به غدد پستاني مي رسد و يا نوزادهاي خفته در بافتها قبل از شروع شيردادن وارد اين غدد مي شوند در اين حالت مهاجرت نايي صورت نمي گيرد و مانند آلودگي در اثر خوردن ميزبان حامل آلوده تمام مراحل سير تكامل در لوله گوارش انجام مي شود.
آلودگي با خوردن ميزبان حامل موش ممكن است ميزبان حامل توكسوكارا كتي باشد بنابراين نقش مهمي در اشاعه آلودگي دارد. پس از بلع تخم ها نوزاد خارج شده در تمام بافتهاي موش به ويژه ماهيچه ها و مغز مستقر مي شود پس از بلع موش توسط گربه اين نوزاد ها آزاد شده وارد جدار معده مي شوند و نوزاد مرحله سوم به وجود مي آيد.
علاوه برجوندگان ممكن است نوزاد مرحله سوم عفونت زا در بافت كرم خاكي، سوسك طيور و گوسفند هم ديده شوند. گربه سانان بزرگ با خوردن نشخوار كنندگان و گربه سانان كوچك با خوردن جوندگان و ساير ميزبانهاي حامل به انگل مبتلا مي شوند به طور كلي ميزبانهاي حامل نقش مهمي در اشاعه آلودگي دارند. مگس خانگي موسكادومستيكا مي تواند تخم توكسوكاراكنيس را با خود حمل كرده با آلوده كردن غذا ، سگ را آلوده سازد ممكن است در گربه ها نيز چنين نقشي را ايفا نمايد.

بيماريزايي آسكاريس هاي سگ و گربه

در اسكاريازيس ناشي از كرم بالغ فقط آلودگي شديد و يا استقرار كرمها در محلي غير عادي مانند مجراي صفرا نشانه هاي درمانگاهي ديده مي شود ضمنا آلودگي شديد حركات دودي روده را مختل كرده و ممكن است روده را مسدود كند . مواد دفعي سمي، كرم حيوان را افسرده و بي اشتها مي كند. گاهي آسكاريس ها روده را سوراخ مي كنند و دركالبدگشايي در محوطه صفاقي مشاهده مي شوند.
در آلودگي مزمن ممكن است كم خوني ديده شود علت آن بيش از آنكه خونريزي باشد تغذيه انگل از مواد غذايي ميزبان است. نوزاد مهاجر ممكن است خيز ريوي ايجاد كند كه در صورت آلوده شدن با باكتري ها ، ذات الريه به ويژه در توله سگ ها ديده مي شود. در اين حالت سرفه و افزايش حركات تنفسي و ترشح ماده چركي از بيني نيز وجود دارد. مهاجرت نوزاد در ريه بيماريزايي شديدي دارد و ممكن است توله سگ هايي كه در دوره جنيني آلوده شده اند در چند روز اول تولد تلف بشوند، ضمنا نوزاد توكسوكارا كنيس در سگهاي نژاد ژرمن شپرد تورم معده ، روده و گرانولوماي ائوزينوفيلي به وجود مي آورد مهاجرت نوزاد توكسوكاراكنيس در انسان باعث شده است اين انگل از نظر بهداشت عمومي اهميت زيادي داشته باشد.

نشانه هاي درمانگاهي

معمولا در توله سگها و بچه گربه هاي 4-6 هفته اي در صورت آلودگي شديد نشانه هاي درمانگاهي وجود دارد. وجود تعداد زيادي كرم در روده باعث اختلالات گوارشي و بزرگ شدن شكم و كدر شدن موها مي شود. رشد متوقف شده و غالبا اسهال و ندرتا انسداد روده به وجود آيد. نشانه هاي درمانگاهي شديدتر است و ممكن است موجب مرگ حيوان آلوده شود. تعداد كمي كرم بيماري زا نبوده و فقط ممكن است مانع اضافه شدن وزن حيوان گردد. ممكن است آلودگي شديد گربه هاي بالغ پس از خوردن ميزبان حامل شديدا آلوده نيز ديده شود. كه با علائمي از قبيل وضع عمومي بد ، پايين افتادن پلك سوم و درد شكمي مبهم همراه است . ندرتا در لمس محوطه شكمي ميتوان روده هاي ضخيم شده را حس كرد اسهال و احتمالا كم خوني هم ممكن است وجود داشته باشد.
گاهي در حيوانات آلوده نشانه هاي عصبي ديده مي شود. دليل آن كاملا روشن نيست و ممكن است احتمالا مربوط به تحريك روده توسط كرم بالغ و يا ضايعات كانوني در سيستم اعصاب مركزي بر اثر نوزاد هاي مرده باشد.

توكسوكاريازيس در انسان

اگر تخم حاوي نوزاد عفوني زاي (مرحله دوم) وارد بدن انسان شود نوزاد خارج شده به بافتهاي مختلف مهاجرت ميكند و اشكال مختلف سندرمي را توليد ميكند. اما از آنجا كه توكسوكارا كني نقش بسيار مهمي در ايجاد آن دارد به توكسوكاريازيس معروف است و اشكال مختلف آن به شرع زير است.
توكسوكاريازيس احشايي يا مهاجرت نوزاد ها در احشا
توكسوكاريازيس چشمي يا مهاجرت نوزاد در چشم
توكسوكاريازيس مخفي
توكسوكاريازيس فاقد نشانه
در ايجاد سندروم فوق در درجه اول نوزاد توكسوكارا كنيس و با اهميت كمتر توكسوكاراكتي  دخالت دارند
توكسوكاريازيس احشايي در كوركان 2-4 ساله اي كه سابقه خاك خواري و يا تماس با سگ دارند مشاهده مي شود . نشانه هاي عمده آن بزرگ شدن كبد، قلب نشانه هاي تنفسي تظاهرات عصبي ائوزينوفيلي (معمولا پيش از 30 درصد) و افزايش گاماگلوبولين خون و ... است.
توكسوكاريازيس چشمي در هر سني ممكن است ديده شود در خانواده هايي ديده مي شود كه معمولا سگ نگهداري نمي كنند. شايع ترين تظاهرات اين سندروم تاري يا كوري است. معمولا يك چشم و به ندرت دو چشم مبتلا مي شود. با آزمايش مايع چشم بيماراني كه دچار عارضه چشمي توكسوكاريازيس چشمي و كوري شده بودند با استفاده از روش الايزا نشان داده شد كه توكسوكاراكتي نقش مهمتري از توكسوكاراكنيس در ايجاد اين عارضه دارد. در آمريكا سالانه 10 هزار كودك كمتر از 12 سال بر اثر توسكوكازيس چشمي بينايي خود را از دست مي دهند.
توكسوكاريازيس مخفي فرم خفيف توكسوكاريازيس رو به افزايش است و در بيماران مسن و كودكان ايرلندي مشاهده شده است. نشانه هاي آن متغير بوده و بستگي به سن بيماران دارد. در يك مطالعه گروهي آسم شايع بود. معمولا ضعف، درد شكمي ، لنفادنوپاتي، ضايعات پوستي و خارش ، تظاهرات تنفسي و سرفه وجود دارد اين بيماران قادر به ايجاد پاسخ ايمني محافظت كننده نبوده و اجازه مي دهند تعداد زيادي نوزاد در بدنشان به مهاجرت پردازند.
توكسوكاريازيس فاقد نشانه با مشاهده پادتن توكسوكارا و يا ايئوزينوفيلي تشخيص داده مي شود. 26 درصد از ماموران كنترل كيست هيداتيك در آزمايش سرمي بدون نشانه هاي درمانگاهي از نظر توكسوكاريازيس مثبت بودند معمولا 10-20 درصد مردم در دنياي غرب از نظر سرمي مثبت هستند كه مربوط به آلودگي گذشته و يا آلودگي مختصري هست كه قادر به ايجاد نشانه هاي درمانگاهي نيست.

گردآوری: دکتر علی رضایی (کلینیک دامپزشکی چیتا_ دکتر بابک )
منبع: کتاب مرجع انگل شناسی دکتر علی اسلامی